Skip to content 
ესტროგენი (Estrogen) არის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი რეპროდუქციული ჰორმონი, რომელიც უპირველესად ქალის რეპროდუქციულ ჯანმრთელობასთან ასოცირდება. თუმცა, მისი მნიშვნელობა ორგანიზმისთვის ბევრად უფრო მასშტაბურია. ის არეგულირებს არა მხოლოდ მენსტრუალურ ციკლსა და ფერტილობას, არამედ პირდაპირ გავლენას ახდენს ძვლების სიმაგრეზე, გულ-სისხლძარღვთა სისტემასა და ტვინის გამართულ ფუნქციონირებაზე [1].
ბევრისთვის მოულოდნელია, მაგრამ ესტროგენული ჰორმონები მამაკაცის ორგანიზმშიც არის წარმოდგენილი, მართალია, უფრო მცირე დოზით. ის აუცილებელი კომპონენტია მათი სექსუალური ფუნქციისა და ზოგადი მეტაბოლიზმის რეგულირებისთვის. ჯანსაღი ორგანიზმისთვის ესტროგენების იდეალური ბალანსის შენარჩუნება კრიტიკულად მნიშვნელოვანია.
ჰორმონალური დისბალანსი, კონკრეტულად კი ესტროგენული ჰორმონები ჭარბი რაოდენობა ან მისი დეფიციტი, სერიოზული ჯანმრთელობის პრობლემების საწინდარი ხდება. დღევანდელ სტატიაში დეტალურად განვიხილავთ, თუ რა როლს ასრულებს ეს ჰორმონი ჩვენს სხეულში, რა 7 უმთავრესი ნიშნით ვლინდება მისი დარღვევა, როგორია მისი ნორმა და როგორ შეგვიძლია ჰორმონული ფონის დარეგულირება საკვების, ცხოვრების წესის ცვლილებისა თუ სამედიცინო ჩარევის საშუალებით.
რა არის ესტროგენი და მისი ძირითადი ტიპები
ესტროგენი ორგანიზმში მოქმედებს როგორც უმთავრესი ქიმიური მესენჯერი, რომელიც სხვადასხვა სისტემას კარნახობს, თუ როდის დაიწყონ ან შეაჩერონ პროცესები. ქალებში ენდოგენური ესტროგენები უდიდეს ნაწილს საკვერცხეები გამოიმუშავებს, თუმცა მისი სინთეზირება ხდება თირკმელზედა ჯირკვლებსა და ცხიმოვან ქსოვილებშიც. ვინაიდან ეს ჰორმონები მრავალ სისტემაზე ახდენენ გავლენას, მათი ძალიან მაღალი ან დაბალი მაჩვენებელი საკვები რაციონისა და ცხიმის მაჩვენებელი ორგანიზმში, არასწორი მენეჯმენტის პირობებში პირდაპირ აისახება ჰორმონულ ფონზე. ამ პროცესის შედეგი კი პირდაპირ კავშირშია ენდოკრინული სისტემის საერთო მდგომარეობასთან.
სამედიცინო კლასიფიკაციით, ესტროგენი წარმოადგენს სასქესო ჰორმონების სპეციფიკურ ჯგუფს. არსებობს ესტროიდული ჰორმონების სამი უმთავრესი ტიპი, რომლებიც ადამიანის სიცოცხლის სხვადასხვა ეტაპზე განსხვავებული კონცენტრაციით არის წარმოდგენილი:
ესტრადიოლი (E2)
ეს არის ესტროგენის ყველაზე ძლიერი და აქტიური ფორმა, რომელიც იზრდება რეპროდუქციულ ასაკში მყოფ მდედრობითი სქესის წარმომადგენლებს. სწორედ ესტრადიოლი თამაშობს გადამწყვეტ როლს საკვერცხეების გამართულ მუშაობაში და იცავს გულ-სისხლძარღვთა და ძვლოვან სისტემას.
ესტრონი (E1)
ესტრონი არის შედარებით სუსტი ფორმა, რომელიც ზრდის რაოდენობას მენოპაუზის დროს. ეს არის უმთავრესი ფოლიკულინი, რომელსაც სხეული კვლავ გამოიმუშავებს მაშინ, როდესაც საკვერცხეები წყვეტენ ფუნქციონირებას.
ესტრიოლი (E3)
ესტრიოლის აქტივობა უშუალოდ ორსულობის პერიოდს უკავშირდება. ის ეხმარება საშვილოსნოს გაფართოებაში, ამზადებს ორგანიზმს ბავშვის განვითარებისა და მშობიარობისთვის. სხვა პერიოდში მისი რაოდენობა მინიმალურია.
რეპროდუქციული ჰორმონების ნორმები ასაკისა და სქესის მიხედვით
ფოლიკულინის დონე ორგანიზმში ცვალებადია და დამოკიდებულია ასაკზე, სქესსა და (ქალების შემთხვევაში) მენსტრუალურ ფაზაზე. ზუსტი სურათის შესაქმნელად, ლაბორატორიულად ძირითადად ესტრადიოლის (E2) კონცენტრაციას იკვლევენ. სისხლში ესტრადიოლის რიცხვითი ნორმები (მაგალითად, NIH-ის მონაცემებზე დაყრდნობით) შემდეგნაირად ნაწილდება [1]:
- ქალები (მენოპაუზამდე): 30-დან 400 pg/mL-მდე. ეს მაჩვენებელი რადიკალურად იცვლება მენსტრუალური ფაზის განმავლობაში და პიკს აღწევს ორგანიზმის ოვულაციის წინა დღეებში.
- ქალები (მენოპაუზის შემდგომ): 0-დან 30 pg/mL-მდე. საკვერცხეების ფუნქციის შეჩერების გამო ჰორმონის დონე საგრძნობლად და სტაბილურად ეცემა.
- მამაკაცები: 10-დან 50 pg/mL-მდე. მამაკაცებში ესტრადიოლის სტაბილური, თუმცა დაბალი დონეა საჭირო სპერმოგენეზისათვის [5].
ესტროგენის მთავარი ფუნქციები მოზრდილებში
ესტროგენი გაცილებით მეტია, ვიდრე უბრალოდ „სასქესო ჰორმონი“. მისი რეცეპტორები განფენილია მთელ სხეულში. მდედრობითი სქესის წარმომადგენლებს ის უზრუნველყოფს მეორადი სასქესო ნიშნების ფორმირებას (მაგალითად, მკერდის ზრდას), არეგულირებს ოვულაციას და აადვილებს დაორსულების პროცესს სასქესო გზების სეკრეციის დამარბილებელი ეფექტით.
კლინიკური კვლევები ვრცლად ადასტურებენ მის კრიტიკულ როლს უმნიშვნელოვანეს ორგანოებზე. მაგალითად, ძვლოვან სისტემაში ეს ჰორმონი იცავს ძვალს სიმკვრივის დაკარგვისგან და ამცირებს ოსტეოპოროზის (osteoporosis) რისკი მენოპაუზის შემდგომ პერიოდში [4]. რაც შეეხება გულ-სისხლძარღვთა სისტემას, ჰორმონი უნარჩუნებს სისხლძარღვებს ელასტიურობას, აქტიურად არეგულირებს ქოლესტერინის დონეს და პირდაპირ მონაწილეობს ათეროსკლეროზის პრევენციაში [2]. გარდა ამისა, ფოლიკულინი ეხმარება ნერვულ სისტემასა და ტვინს უკეთ ფუნქციონირებაში, იცავს რა ნეირონებს დეგრადაციის პროცესისგან და დადებითად მოქმედებს როგორც გუნება-განწყობაზე, ისე კოგნიტურ უნარებზე [3].
ჭარბი ესტროგენი: მიზეზები და სიმპტომები
ჰორმონის სიჭარბე (Estrogen Dominance) ხშირად გამოწვეულია ჭარბწონიანობით, რადგან ცხიმოვანი ქსოვილი დამოუკიდებლად გამოყოფს ესტროგენს. სხვა მიზეზებია პოლიკისტური საკვერცხის სინდრომი (PCOS), მუდმივი სტრესი, ღვიძლის პრობლემები და ჰორმონალური მედიკამენტების ჭარბი დოზებით მიღება.
ქალებში ჭარბი ესტროგენის ძირითადი ნიშნებია (1) უეცარი წონაში მატება, განსაკუთრებით თეძოებისა და მუცლის ზონაში, (2) ძლიერი და არარეგულარული მენსტრუაცია და (3) მკერდის გადამეტებული მგრძნობელობა. ასევე ხშირია მუდმივი დაღლილობისა და შფოთვის შეგრძნება. ხანგრძლივმა სიჭარბემ შეიძლება გამოიწვიოს საშვილოსნოს ფიბრომები.
არანაკლებ სახიფათოა ის მამაკაცებისთვის. ესტროგენის მაღალი დონე არღვევს ტესტოსტერონთან ბალანსს და იწვევს ერექციულ დისფუნქციას, მცირდება ტესტოსტერონის დონე, რაც უშვილობის მიზეზი ხდება და ვითარდება გინეკომასტია (gynecomastia) – მკერდის ქსოვილის ზომაში მატება.
ესტროგენის ნაკლებობა და მენოპაუზა
ფოლიკულინის ბუნებრივი კლება შეუქცევადი პროცესია, რომელიც ასაკის მატებასთან ერთად იწყება და პიკს აღწევს დროთა განმავლობაში (როდესაც საკვერცხეები ასრულებენ თავის ფუნქციას). ახალგაზრდა ქალებში ესტროგენის დონის ვარდნას ძირითადად განაპირობებს ისეთი ფაქტორები, როგორებიცაა კვებითი აშლილობები (მაგალითად, ანორექსია), ექსტრემალური დიეტები, ჰიპოფიზის გაუმართაობა ან ზედმეტი სტრესული ფიზიკური დატვირთვა სპორტსმენებში [1].
ესტროგენული ნივთიერებები დაბალი დონის ნიშნები სერიოზულ დისკომფორტს ქმნის. ყველაზე დამახასიათებელია (4) მწვავე „წამოხურებები“ (hot flashes) და ღამის ოფლიანობა. იშვიათი არაა (5) ვაგინალური სიმშრალე და გაღიზიანებადობა, რაც სქესობრივ აქტსაც მტკივნეულს ხდის. ემოციურ ფონზე ჩნდება (6) დეპრესიული მიდრეკილებები, ენერგიის მკვეთრი ვარდნა და (7) უძილობა. ეს ჯამში ქმნის 7 ძირითად სიმპტომს, რომელიც ჰორმონალურ დარღვევაზე მეტყველებს.
ჰორმონალური დარღვევების მართვა და მკურნალობა
ნებისმიერი ჰორმონალური დისბალანსის სამართავად პირველი ნაბიჯი ექიმ-ენდოკრინოლოგის მიერ დანიშნული სისხლის ლაბორატორიულ ანალიზია. მკურნალობის ტაქტიკა დამოკიდებულია სიმპტომების სიმძიმესა და გამომწვევ მიზეზზე.
ესტროგენის კრიტიკული ნაკლებობისას, განსაკუთრებით მძიმე მენოპაუზის დროს, იყენებენ ჰორმონჩანაცვლებით თერაპიას (HRT), რომელიც ავსებს ჰორმონულ დეფიციტს. თუმცა, აუცილებელია ვიცოდეთ, რომ ამგვარ ჰორმონულ თერაპიას თან ახლავს სერიოზული და საყურადღებო რისკები. სამედიცინო კვლევები გვაფრთხილებენ, რომ HRT-ის ხანგრძლივმა და არასწორმა გამოყენებამ შეიძლება მკვეთრად გაზარდოს თრომბოზის (სისხლის კოლტების წარმოქმნის), გულის შეტევის, ინსულტისა და ძუძუს კიბოს განვითარების ალბათობა. შესაბამისად, ასეთი თერაპია ინიშნება მხოლოდ აუცილებლობისას ექიმის კომპლექსური კონტროლის ქვეშ [4].
როდის უნდა მიმართოთ ექიმს?
თუ თქვენ მენსტრუალური ციკლის უეცარ და აუხსნელ დარღვევებს შენიშნავთ, გაქვთ მოულოდნელი წონაში მატება კვების რეჟიმის შეუცვლელად, ან გაწუხებთ გუნება-განწყობის რადიკალური და ხანგრძლივი ვარდნა ენერგიის დაკარგვასთან ერთად, აუცილებლად დაგეგმეთ ექიმთან ვიზიტი.
ხოლო თუ იმყოფებით მენოპაუზის პერიოდში და „წამოხურებები“, ძვლების ტკივილი ან ყოველდღიური სისუსტე მნიშვნელოვნად აფერხებს თქვენი ცხოვრების ნორმალურ რიტმს, დროული პროფესიონალური ჩარევა აუცილებელია ჯანმრთელობის რისკების თავიდან ასაცილებლად და სიმპტომების სამართავად.
ხშირად დასმული კითხვები (FAQ)
რა გავლენას ახდენს ესტროგენი წონაზე?
ესტროგენული ნივთიერებების დისბალანსი პირდაპირ კავშირშია წონის ცვლილებებთან. მენოპაუზის პერიოდში ესტროგენის დეფიციტი ანელებს ნივთიერებათა ცვლას და ხელს უწყობს მუცლის არეში ცხიმის დაგროვებას, ხოლო ჭარბი ესტროგენი ხშირად იწვევს წონის მატებას სხეულის ქვედა ნაწილში (თეძოებსა და ფეხებზე).
აქვთ თუ არა მამაკაცებს ესტროგენი?
დიახ, მამაკაცის ორგანიზმი ბუნებრივად გამოიმუშავებს მას (კერძოდ ესტრადიოლს). მართალია მისი მოცულობა მცირეა, მაგრამ ის აუცილებელია ჯანსაღი სპერმის წარმოსაქმნელად, ლიბიდოს (სექსუალური ლტოლვის) შესანარჩუნებლად და ძვლების სიმკვრივისთვის.
რით განსხვავდება ესტროგენი და პროგესტერონი?
მთავარი განსხვავება მათ ფუნქციურ როლშია. ესტროგენი უმთავრესად პასუხისმგებელია სქესობრივ განვითარებაზე და ოვულაციის სტიმულირებაზე. პროგესტერონი კი იღებს ესტაფეტას ციკლის მეორე ნახევარში და ამზადებს საშვილოსნოს განაყოფიერებული კვერცხუჯრედის უსაფრთხოდ მისაღებად.
ფიტოესტროგენები — სასარგებლოა თუ საშიში?
ფიტოესტროგენები მცენარეული ნაერთებია, რომლებსაც უხვად შეიცავს სოიო, სელი (flaxseed), მუხუდო (chickpeas) და სხვა პარკოსანი კულტურები. ორგანიზმში ისინი ესტროგენის მსგავს სუსტ მოქმედებას ავლენენ. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთი კვლევით მათ შეუძლიათ მენოპაუზის მსუბუქი სიმპტომების შემსუბუქება, მათი მოქმედება ბოლომდე შესწავლილი არ არის. ფიტოესტროგენების კონცენტრირებული დანამატების სახით ხანგრძლივი მიღება, განსაკუთრებით ჰორმონ-მგრძნობიარე კიბოს რისკის მქონე პირებში, საჭიროებს სიფრთხილეს და ექიმის კონსულტაციას.
ესტროგენის ანალიზი — როდის ვიკვლიოთ?
ესტრადიოლის (დიაგნოსტირებაში მთავარი ესტროგენი) ტესტის ჩაბარება იშვიათად კეთდება პროფილაქტიკისთვის. ის ძირითადად ინიშნება მაშინ, როდესაც არსებობს ეჭვი უშვილობაზე (ფერტილობის პრობლემებზე), პოლიკისტური საკვერცხის სინდრომზე (PCOS), მენსტრუალური ციკლის მძიმე დარღვევებზე, ან მენოპაუზის დაწყების ლაბორატორიულად დასადასტურებლად.
სამეცნიერო წყაროები
1. The Menopausal Transition and Women’s Health (NIH/PubMed).
2. Estrogen as a potential therapeutic agent in cardiovascular disease (PubMed).
3. Role of estrogens in brain aging and neurodegeneration (PubMed).
4. Estrogen therapy for osteoporosis in the modern era (PubMed).
5. WebMD. Estrogen Levels in Women and Men — Normal Ranges.
სამედიცინო გაფრთხილება
ეს სტატია მხოლოდ საინფორმაციო მიზნებისთვისაა და არ ცვლის ექიმთან კონსულტაციას.
